دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت ( ئىنگلىز تىلى: superpow)
دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئومۇميۈزلۈك ھالدا خەلقئارا جەمئىيەت سىستېمىسىدا دۆلەت كۈچى بىرىنچى دەرىجىلىك سەۋىيەدە تۇرۇۋاتقان دۆلەت دەپ قارىلىدۇ. دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر خەلقئارا ئىشلاردا مۇھىم تەسىر كۈچىگە ئىگە بولۇپ، پۈتۈن دۇنياغا ھەربىي كۈچ تارقىتالايدۇ ھەمدە ئىقتىساد-سودا، مەدەنىيەت، پەن تەتقىقات، تەنتەربىيە قاتارلىق ساھەلەردە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئالدىدا تۇرالايدۇ. « دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت» ئۇقۇمى 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە ئومۇملاشقان، ئەڭ دەسلەپتە ئەنگلىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكىدىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ دۆلەتنى كۆرسەتكەن؛ 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ پارچىلىنىشى، مۇستەملىكىلىرىنىڭ ئارقا-ئارقىدىن چېكىنىشى ۋە ئاجىزلىشىشىغا ئەگىشىپ، دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ دۆلەتنى كۆرسىتىدىغان، كاپىتالىزم ۋە سوتسىيالىزمدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ لاگېرغا ۋەكىللىك قىلىدىغان سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىنى كۆرسىتىدۇ.
1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن، ئامېرىكا نۆۋەتتىكى بىردىنبىر دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتكە ئايلاندى.
1985-يىلىدىكى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە، ئامېرىكا، سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتنىڭ رەھبىرى: ئامېرىكا زۇڭتۇڭى رونالد رىگان ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ باش شۇجىسى گورباچىف
مەنبە
« ئوكسفورد ئىنگلىز تىلى لۇغىتى» گە ئاساسلانغاندا، « دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت (superpow) » دېگەن بۇ ئاتالغۇ ئەڭ بۇرۇن 1930-يىلى تىلغا ئېلىنغان. ئىنگلىز تىلىدىكى بۇ ئاتالغۇ بىرقەدەر بۇرۇنقى« powers» (يەنى« كۈچلۈك دۆلەتلەر» ) ۋە« great power» (يەنى« چوڭ دۆلەت» ) دىن كەلگەن. ياۋروپانىڭ سىياسىي دىپلوماتىيە ساھەسىدە، 1815-يىلىدىن باشلاپ ھەرقايسى دۆلەتلەر« چوڭ دۆلەت» ياكى« كۈچلۈك دۆلەت» لىك ئورنىغا يەتكەن دۆلەتلەرنى ئومۇميۈزلۈك ئېتىراپ قىلغان، خەلقئارا ئىشلاردا بىر قەدەر ئالاھىدە ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەتلەر بولغان، مەسىلەن، كۆپ تەرەپلىك ئۇرۇش ۋە سۆھبەتتە چوڭ دۆلەتلەر رىياسەتچىلىك قىلىش ۋە ياراشتۇرۇش مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئالغان. پۈتۈن 19-ئەسىردە، بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيىسى دۇنيادىكى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر ۋە بىرىنچى كۈچلۈك دۆلەت ئىدى.
20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، خەلقئارا سىياسىي ئالىملار چوڭ دۆلەتتە ئىنتايىن ئاز ساندىكى دۆلەتلەرنىڭ بارلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئۇنىۋېرسال دۆلەت كۈچى ۋە خەلقئارا تەسىر كۈچىنىڭ ئىنتايىن زور بولغاچقا، باشقا چوڭ دۆلەتلەردىن زور دەرىجىدە ھالقىپ، دۇنيا ئىشلىرىغا تەسىر كۆرسىتىش ئىقتىدارىنى ھازىرلىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشكە باشلىدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى بۇ ۋەزىيەتنى ناھايىتى ئېنىق نامايەن قىلدى: ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ۋە ئوق مەركىزى دۆلەتلەر لاگىرىنىڭ ھەر قايسىسىدا ئىنتايىن ئاز ساندىكى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ يادرولۇق رەھبەرلىك ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئېلىش رولى بار. شۇڭا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر غەلىبە قىلىشقا ئاز قالغان 1944-يىلى، ئامېرىكىنىڭ دىپلوماتىيە سىياسىتى پروفېسسورى ۋىليام. R. فوكس (ئىنگلىزچە: William T.R. Fox) « دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر: ئامېرىكا، ئەنگلىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى-ئۇلارنىڭ تىنچلىققا بولغان مەسئۇلىيىتى» (ئىنگلىزچە: Superpoweers: TUnited States, Britain and the Soviet Uneion-Reerseer) ناملىق يەر شارى خاراكتېرلىك دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر) دېگەن كىتابنى ئېلان قىلدى. كېيىن بۇ كىتاب ھازىرقى زامان رايون سىياسىيسىدىكى« دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت» ئۇقۇمى دەپ قارالغان.
ئۆزگىرىش
1945-يىلىدىكى ئۈچ دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت
1945- يىلىدىكى ئۈچ دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتنىڭ رەھبىرى خاتىرە سۈرەتكە چۈشتى: ئەنگلىيەلىك چېرچىل، ئامېرىكىلىق ترومىن، سوۋېت ئىتتىپاقىلىق ستالىن ( تارىخ كىتابلىرىدا : ئۈچ كاتتىباش )
1945-يىلىدىكى ئۈچ دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت: سوۋېت ئىتتىپاقى (قىزىل) ، ئامېرىكا (كۆك) ، ئەنگلىيە (كۆك يېشىل)
خۇددى فوكس ئالدىن پەرەز قىلغانغا ئوخشاش، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى دۇنيا ۋەزىيىتى ئۈچ دەرىجىلەشكەن ۋەزىيەتكە ئايلاندى: گەرچە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلغان دۆلەتلەر يېتەكچىلىك قىلىپ قۇرغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كۈچلۈك دۆلەتلەر تۈزۈمىنى رەسمىي بىكار قىلىشنى، ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ باراۋەرلىكىنى تەشەببۇس قىلغان بولسىمۇ، لېكىن خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە چوڭ دۆلەتلەر ياكى كۈچلۈك دۆلەتلەر ئورنىغا باراۋەر بولغان دائىمىي ئەزا دۆلەتلەر تەسىس قىلىندى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 1945- يىلىدىكى دۇنيا ۋەزىيىتىدە باشقا دۆلەتلەردىن كۈچلۈك بولغان دەرىجىدىن تاشقىرى ئۈچ چوڭ دۆلەت ناھايىتى روشەن شەكىللەندى:
ئەنگلىيە
: دۇنيا تارىخىدىكى ھۆكۈمرانلىق كۈچى ئەڭ كەڭ، تەۋەلىك رايونىدىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ ئىمپېرىيەدىن ئۆزگىرىپ كەلگەن، ھەمدە پۈتۈن يەر شارىدا ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى تاشلىيالايدۇ، يەنە ئەنگلىيە فېدېراتسىيەسى ئارقىلىق كانادا، ئاۋسترالىيە قاتارلىق باشقا چوڭ دۆلەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىپ، بىر قىسىم تەسىر كۈچىگە ئىگە بولۇپ، ئامېرىكا بىلەن يەر شارىنىڭ دېڭىزنى كونترول قىلىش ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولالايدۇ.
ئامېرىكا
: دۇنيا تېررىتورىيەسىدىكى تۆتىنچى چوڭ دۆلەت، دۇنيا ئىقتىسادىدىكى بىرىنچى چوڭ دۆلەت ھەمدە دۇنيادىكى خېلى كۆپ قىسىم رايونلاردا ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى قويۇپ بېرىدۇ، دۇنيا بويىچە ئىتتىپاقداشلىرىغا نىسبەتەن خېلى زور تەسىر كۈچكە ئىگە بولۇپ، ئەنگلىيە بىلەن دۇنيانىڭ دېڭىزنى كونترول قىلىش ھوقۇقىدىن تەڭ بەھرىمەن بولىدۇ.
سوۋېت ئىتتىپاقى
: دۇنيا تېررىتورىيەسىدىكى ئەڭ چوڭ دۆلەت، ھەربىي پىرويېكسىيە كۈچى ياۋروپا ـ ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، شەرقىي ياۋروپا، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شەرقىي ئاسىيادا خېلى تەسىر كۈچكە ئىگە.
ئەنگلىيە دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلىك ئورنىدىن ئايرىلىپ قالدى
1921-يىلى بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى ۋە ئەنگلىيە فېدېراتسىيىسى ئاستىدىكى دومىنىئون
1952-يىلىدىكى بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى (قىزىل ۋە قېنىق قىزىل) بىلەن ئەنگلىيە فېدېراتسىيەسى پادىشاھلىقى (ھال رەڭ)
بىراق، بۇ ئۈچ دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتنىڭ ۋەزىيىتى ئۇزاق داۋاملاشمىدى: بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى ئۇرۇشتىن بۇرۇنلا تىپ ئۆزگەرتىشكە باشلىغان، كانادا قاتارلىق مۇھىم زېمىنلار 1931-يىلى بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى ئاپتونومىيە ئورنىنى بەرگەندىن كېيىن، ئامېرىكىغا ئېغىشقا باشلىغان. 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ئەنگلىيە ئىمپېرىيە قىسىملىرىنىڭ ئاسىيا جەڭ مەيدانىدىكى مەغلۇبىيىتى ھەمدە 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئەنگلىيە ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بېرىشى ئەنگلىيەنىڭ پۈتۈن يەر شارىدىكى، بولۇپمۇ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى تەسىر كۈچى بۇرۇنقىغا يەتمەيدىغان قىلىپ قويغان، مەسىلەن، ئىگىلىك ھوقۇقى مۇستەقىل بولۇشنى ئىزچىل قوبۇل قىلىشنى خالىمايدىغان ئاۋسترالىيە 1942-يىلى مۇستەقىل دومىنىئون ئورنىنى قوبۇل قىلغان. ئەنگلىيە تەسىر كۈچىگە زەربە بېرىش ئۇرۇشتىن بۇرۇنلا باشلانغان بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ پارچىلىنىش جەريانىنى تېزلەتتى.
ئۇزاق ئۆتمەي، -1947 يىلى ھىندىستان ۋە باشقا بۈيۈك ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ مۇستەملىكىلىرىنىڭ مۇستەقىل بولۇشىغا ئەگىشىپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەنگلىيەنىڭ يەرلىك ئىقتىسادىي سىياسىتى مەغلۇپ بولغان، گەرچە ئەنگلىيە ئەنگلىيە فېدېراتسىيەسىدىن پايدىلىنىپ يەر شارى سودىسى ۋە ئىقتىساد مەركىزى بولۇش ئورنىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشقان بولسىمۇ، لېكىن دۇنيا سودىسىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى يۆتكەلگەنلىكتىن، بۇ سىياسەت مەغلۇپ بولۇپ، ئەنگلىيە-50 يىللاردىن باشلاپ ئىقتىسادتا دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلىك ئورنىنى تەدرىجىي يوقىتىپ، ئەڭ ئاخىرىدا ياۋروپا سودا ئورتاق گەۋدىسىگە كىرىشكە مەجبۇر بولغان، گەرچە يەنىلا دۇنيا پۇل مۇئامىلە مەركەزلىرىنىڭ بىرى بولسىمۇ، لېكىن دۇنيا ئىقتىسادىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان سۆز قىلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم بولغان. ھەربىي ئىشلار جەھەتتە، ئەنگلىيە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا ئامېرىكا تەرىپىدىن دۇنيادىكى بىرىنچى چوڭ دېڭىز ئارمىيەسىلىك ئورنىدىن مەھرۇم قىلىنغان، 1952-يىلى يادرو قورالىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان ھەمدە شۇنىڭدىن كېيىن داۋاملىق ھەربىي پەن-تېخنىكا جەھەتتە دۇنيا بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرغان بولسىمۇ، ئەمما بىپايان ئىمپېرىيەدىن ئايرىلىپ قالغان ئەنگلىيە دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئىستراتېگىيەلىك ئىچكىرىلەپ كىرىش ۋە ھەربىي ئىشلار بايلىقىدىن ئايرىلىپ قالغان. 1956-يىلىدىكى سۇۋەيىش قانىلى ۋەقەسىدە، ئەنگلىيە گەرچە فىرانسىيە، ئىسرائىلىيە بىلەن بىرلىكتە ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلغان بولسىمۇ، لېكىن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا قارشى تۇرۇشى ھەمدە ئامېرىكىنىڭ فوند ستېرلىڭنىڭ پېرېۋوت نىسبىتىگە قارىتا توسۇپ زەربە بېرىشىگە ئۇچرىغاچقا، ئەنگلىيە ئەڭ ئاخىرىدا ئاران تاقابىل تۇرالىدى
1956- يىلىدىكى سۇۋەيىش قانىلى ۋەقەسىدە، ئەنگلىيە گەرچە فىرانسىيە، ئىسرائىلىيە بىلەن بىرلىكتە ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلغان بولسىمۇ، لېكىن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا قارشى تۇرۇشى ھەمدە ئامېرىكىنىڭ فوند ستېرلىڭنىڭ پېرېۋوت نىسبىتىگە قارىتا قوللانغان توسۇپ زەربە بېرىشىگە ئۇچرىغاچقا، ئەنگلىيە ئاخىر نومۇسلۇق چېكىنىش ئارقىلىق ھەربىي ھەرىكىتىنى ئاخىرلاشتۇرغان. ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشى ۋە يەر شارى سودا ئەندىزىسىنىڭ تەرەققىيات تەسىرىگە ئۇچرىغان ئەنگلىيە مالىيىسى ئاجىز بولغاچقا، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى فوند ستېرلىڭنى زاپاس پۇل قىلىدىغان ئەركىن ئايرىباشلاش كۈچىنى مەركىزىي سىياسەت نىشانى قىلغان، بۇ سىياسەتنى ساقلاپ قېلىش ئالدىنقى شەرتى ئاستىدا، ئەنگلىيە پەقەت ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن مۇرەسسەلىشەلەيتتى. بۇ توقۇنۇش ئەنگىلىيىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا بىلەن باراۋەر ئورۇندا تۇرۇپ، مۇستەقىل دىپلوماتىيە سىياسىتى نىشانىغا يېتەلمەيدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. قانال ۋەقەسىدىن كېيىن، ئەنگلىيە ئۆزىنىڭ پۈتۈن يەر شارىدىكى ھەربىي ئىشلار ئورۇنلاشتۇرۇشىنى سۇۋەيىش قانىلىنىڭ غەربىگە چېكىندۈرۈپ، پۈتۈن يەر شارىنىڭ باشقا رايونلىرىدا ئۆز ئالدىغا ئەسكەر چىقىرىپ ئارىلىشىش ئىقتىدارىدىن ۋاز كېچىشنى قارار قىلغان. بۇ سىياسەت ئۆزگىرىشى ھېچ بولمىغاندا ھەربىي جەھەتتە ئەنگلىيىنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلىك ئورنىغا خاتىمە بەردى.
1966-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى رايون گۇرۇھى يېڭىباشتىن ئايرىلدى، ئەنگلىيە يېتەكچىلىك قىلغان« ئەنگلىيە فېدېراتسىيەسى» دىكى دۆلەتلەر گۇرۇپپىسى تارقىتىۋېتىلدى، ئەنگلىيە ۋە ئەنگلىيە فېدېراتسىيەسىدىكى چوڭ دۆلەتلەر (كانادا، ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە) « غەربىي ياۋروپا ۋە باشقىلار» گۇرۇپپىسىغا قوشۇلدى، ئەنگلىيە فېدېراتسىيەسىدىكى باشقا دۆلەتلەر مۇناسىپ رايونلار گۇرۇپپىسىغا قوشۇلدى. بۇ ئۆزگىرىشمۇ سىمۋول خاراكتېرلىك ھالدا ئەنگلىيەنىڭ خەلقئارا دىپلوماتىيەدىكى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلىك ئورنىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. گەرچە ئەنگلىيە ھازىرغا قەدەر دۇنيا مىقياسىدا يەنىلا خېلى زور تەسىر كۈچىگە ئىگە بولۇپ، سىياسىي، دىپلوماتىيە، ھەربىي ئىشلار ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە نوپۇسى، دۆلەت زېمىنى، ئىقتىسادىي سالمىقىدىن ئېشىپ كېتىدىغان تەسىر كۈچىگە ئىگە بولسىمۇ، لېكىن ئادەتتە ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت كۈچى رەت تەرتىپىدە ئەنگلىيەنى« چوڭ دۆلەت» قاتارىغا كىرگۈزگەن، دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت ئەمەس.
60-يىللاردىن 80-يىللارغىچە: دەرىجىدىن تاشقىرى ئىككى چوڭ دۆلەت
1980-يىلى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى دۇنيا ۋەزىيىتى خەرىتىسى، دۇنيا ئاساسەن ئىككى يەر شارى خاراكتېرلىك لاگېرغا بۆلۈنگەن: شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر، ئامېرىكا ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ باشقا ئىتتىپاقداشلىرى، ۋارشاۋا شەرتنامىسىدىكى دۆلەتلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەن سوتسىيالىستىك دۆلەتلەر، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ باشقا ئىتتىپاقداشلىرى، كومپارتىيە پارتىزانلار قوراللىق كۈچلىرى، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ۋارشاۋا شەرتنامىسىدىكى دۆلەتلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزمىگەن سوتسىيالىستىك دۆلەتلەر، بىتەرەپ دۆلەتلەر، باشقا توقۇنۇشلار
سوۋېت ئىتتىپاقى
ئامېرىكا
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، مۇتلەق كۆپ قىسىم جەڭلەر ئامېرىكا زېمىنىدا ئېلىپ بېرىلمىغاچقا، ئىنتايىن بەختلىك ھالدا، ئامېرىكىنىڭ سانائىتى ياۋروپا ۋە ئاسىيا ئەللىرىگە چوڭقۇر ئورناپ كەتكەن ئۇنداق ئەجەللىك زەربىگە ئۇچرىمىدى، شۇنداقلا زور تالاپەت كۆرۈلمىدى. ئۇرۇش مەزگىلىدە، ئامېرىكا قۇدرەتلىك سانائەت ۋە تېخنىكا سىستېمىسىنى بەرپا قىلدى، بۇ ئۇنىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ تېزلىكتە يەر شارى سەھنىسىدىكى ئەڭ كۆزگە چېلىقىدىغان ئورۇنغا چىقىشىغا ئاساس سالدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا، ئامېرىكا مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكىنى ھەربىي ئۈستۈنلۈككە ئايلاندۇردى، ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسى بىر سەكرەپلا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دېڭىز ئارمىيەسىگە ئايلاندى. ئامېرىكا ئۇرۇشنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە ئالدى بىلەن يادرو قوراللىرىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقتى. 1945-يىلىدىن كېيىن، ئامېرىكا ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكىدىن تېخىمۇ پايدىلىنىپ، ھەرقايسى چوڭ دۆلەتلەرنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاساسلىق باش شتابىنى ئامېرىكىدا تەسىس قىلىشقا مۇۋەپپەقىيەتلىك قايىل قىلغان.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ستالىننى ئۇرۇشتىن ئىلگىرىكى يەككىچىلىك ۋە ئىچكى كۈرەش سىياسىتىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر قىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ستالىننىڭ نوپۇزىنى ۋاقتىنچە مۇستەھكەملىدى، شۇڭا سوۋېت ئىتتىپاقى ئۇرۇشتىن كېيىن قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي تەرەققىيات دەۋرىنى باشتىن كەچۈردى ھەمدە ياۋروپانىڭ شەرقىي قىسمى ۋە باشقا رايونلىرىدا سوۋېت ئىتتىپاقىغا يېقىن ھاكىمىيەتلەرنى يېتىشتۈردى. سوۋېت ئىتتىپاقى گېرمانىيەنىڭ تېخنىكىسىنى تالان-تاراج قىلىش ئارقىلىق، ئۇرۇشتىن كېيىن ئۇزاق ئۆتمەي يادرو قوراللىرىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېرىشكەن.
ئۇرۇشتىن كېيىن، ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئامېرىكا ياكى سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى بىر دۆلەت بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى. خەلقئارادا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ بىر يۈرۈش بىرلەشمە ئەدلىيە تۈزۈلمىسى (مەسىلەن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى) بەرپا قىلىش سىنىقى مەۋجۇت بولسىمۇ، لېكىن ۋەزىيەت بارغانسېرى روشەنلەشمەكتە: ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئەمدىلا باش كۆتۈرۈپ چىققان سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا پۈتۈن يەر شارىدا ھۆكۈمرانلىق ئورۇننى ئىگىلىگەن ئىككى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچ. بىراق، كىشىلەرنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى دۇنيادا قانداق قىلىش توغرىسىدا ناھايىتى چوڭ ئىختىلاپى بار. بۇ شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدىنامىسى بىلەن ۋارشاۋا شەرتنامىسىنىڭ ئىمزالىنىشىدىن شەكىللەنگەن ئىككى چوڭ ھەربىي ئىتتىپاقتا ئىپادىلەنگەن. بۇ خىل ھادىسە ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئۇرۇشتىن ئىلگىرىكى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادا مۇھىم رول ئوينىماستىن، بەلكى پات ئارىدا مەيدانغا كېلىدىغان ئىككى قۇتۇپلۇق دۇنيادا مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. بۇ خىل دۇنيا ۋەزىيىتىگە ئىنكاس قايتۇرۇش ياكى قايتۇرماسلىقتا ئەنگلىيە، ئامېرىكا، سوۋېت ئىتتىپاقىدىن باشقا فرانسىيە، جۇڭگو ۋە باشقا بەزى دۆلەتلەر بەس-بەستە يادرو قوراللىرىنى تەتقىق قىلىپ ياساشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر خىل تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىپ، ئۆزلىرىنىڭ مۇستەقىل« زوراۋانلىق» ئورنىغا كاپالەتلىك قىلدى ھەمدە خەلقئارا سەھنىدە« دۇنياۋى رول» ئالدى.
كۆپ ساندىكى كىشىلەر سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە پۈتۈن دۇنيا ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت ئىككى دۆلەتنى ئوراپ تۇرىدۇ، ياكى كاپىتالىزم لاگېرى ۋە كوممۇنىزم لاگېرىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ گۇرۇھ ئايلىنىپ تۇرىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ ھەتتا بىر« ئاكسىئوما» بولۇپ قالدى. بىراق سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى كۈنلەردە، بەزى ئالىملار بۇ« ھەقىقەت» كە جەڭ ئېلان قىلدى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ھەقىقىي مەنىدىكى ئىككى قۇتۇپ دۇنياسىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى پەقەت شۇ ۋاقىتتا پارتلىغان، ھەرقانداق بىر دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدىغان ھەر خىل ھەرىكەت ۋە توقۇنۇشلارنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولىدۇ (بۇ جۈملىنى ئاددىيلاشتۇرۇشقا بولىدۇ: ئۇلار ھەقىقىي مەنىدىكى ئىككى قۇتۇپ دۇنياسىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى پەقەت دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدىغان بارلىق ھەرىكەت ۋە توقۇنۇشلارنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولىدۇ، دەپ قارايدۇ). ئۇنىڭ ئۈستىگە دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ۋاسىتىلىك يۈز بېرىدۇ. بۇ توقۇنۇشلار، كۆپ ھاللاردا، نوقۇل سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى رەقىبلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلىلەردىن كۆپ قىيىن بولىدۇ.
90-يىللاردىن ھازىرغىچە
1990-يىللاردا، سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن، « دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت» (Hyperpowe دەپمۇ ئاتىلىدۇ) دېگەن بۇ ئاتالغۇ ئامېرىكا تۇرۇۋاتقان سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن ساقلىنىپ قالغان دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئورنىنى سۈپەتلەشكە ئىشلىتىلدى. بۇ سۆزنى شۇ چاغدا فرانسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بولغان بېل ۋېدرىنا ئوتتۇرىغا قويغان. « دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت» دىن ئىبارەت بۇ ئامېرىكا بېكىتكەن سۆزنىڭ توغرىلىقى توغرىسىدا نۆۋەتتە تالاش-تارتىش مەۋجۇت. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى داڭلىق قارشى تۇرغۇچى سامۇئېل فىلىپس خۇنتىنگتون بولۇپ، ئۇ دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىشقا قاراپ يۈزلىنىشىنى قوللاپ، بۇ خىل نەزەرىيەنى چەتكە قاققانىدى.
ئەمەلىيەتتە يەنە بەزىلەر دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت دېگەن بۇ ئۇقۇمنى تارىخقا سۈرۈشكە ئۇرۇنۇپ باققان. مەسىلەن، بەزىلەر پېرسىيە ئىمپېرىيەسى (ئاخمېند خانىدانلىقى) ، قەدىمكى جۇڭگو، موڭغۇل ئىمپېرىيەسى، رىم ئىمپېرىيەسى، ھەتتا ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن پادىشاھلىقلىرىنىڭ ھەممىسى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مىسالى، دەپ قارايدۇ، ئەمما بەزىلەر بۇ قاراشتىن گۇمانلىنىدۇ.
ئۆلچەم
ئامېرىكىنىڭ نيۇيورك ئاكسىيە بىرژىسى سودا زالى. ئىقتىسادىي ئەمەلىي كۈچ (غايەت زور ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ۋە دۇنيا زاپاس پۇلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) « قاتتىق ئەمەلىي كۈچ» نى تاشلاشتىكى مۇھىم ئامىل.
دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆلچىمى توغرىسىدا ئېنىق، ئېنىق ئېنىقلىما يوق، ئوخشاش بولمىغان ماتېرىيال مەنبەسىدە ئوخشاش بولمىغان قاراشلار بولىدۇ. شۇڭا تۆۋەندىكى باھالاش ئۆلچەملىرىنى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر بىلەن ئالاقىسى بار بارلىق ئامىل دەپ قاراشقا بولمايدۇ.
ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىدىغان ئامىل
مەدەنىيەت ئامىلى
ئۇ چوقۇم ناھايىتى كۈچلۈك مەدەنىيەت يۇغۇرۇلمىسى بولۇشى، ھەر قايسى مەدەنىيەتلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىغا ماس كېلىشى كېرەك. ئامېرىكا ئىلگىرى مەدەنىيەت ئوچىقى (melting pot) دەپ قارالغان، لېكىن يېقىنقى مەزگىلدە مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقىنى تەتقىق قىلىش، ئۇنى سالات تەخسىسى (salad bowl) دەپ تەسۋىرلەشكە (بۇنىڭ ئىچىدىكى ھەر خىل« خام ئەشيا» لار ئەسلى ھالىتىنى ساقلاپ قالىدۇ، سالات قىيامىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقى تۈپەيلىدىن ئازراق تەمىنى ئۆزگەرتىدۇ) مايىل بولغان.
جۇغراپىيىلىك ئامىل
بۇ دۆلەت كەڭ قۇرۇقلۇق ياكى دېڭىز تەۋەلىكىنى كونترول قىلىشى كېرەك. بىپايان زېمىندا بىر دۆلەت كان ئېچىش ۋە ئاشلىق تېرىش ئارقىلىق ئۆزىنى ئۆزى قامدايدۇ. بۇ ناھايىتى مۇھىم بىر ئامىل، بىپايان ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇققا ئىگە دۆلەت، ئۇنىڭ ئارمىيەسى يەر يۈزى يادرو ئۇرۇشى ياكى ئەنئەنىۋى مەنىدىكى قۇرۇقلۇق ئۇرۇشىدا بىمالال چېكىنىپ، قايتا تەشكىللىنىپ، قايتۇرما زەربە بېرەلەيدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىپايان زېمىن بىر دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك رادار، باشقۇرۇلىدىغان بومبا قويۇپ بېرىش قۇدۇقلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشىغا قولايلىق يارىتىپ بېرىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ زېمىنى كىچىك، ئەمما ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلىقى كەمچىل، ھەرقانچە باي بولغان تەقدىردىمۇ، ھەربىي ئىشلار جەھەتتە ئىنتايىن ئاجىز بولىدۇ.
ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻲ ﭘﯘل ﻣﯘﺋﺎﻣﯩﻠﻪ ﺋﺎﻣﯩﻠﻰ
باشقىلارنى بېسىپ چۈشىدىغان ئىقتىسادىي ئەمەلىي كۈچ دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ زۆرۈر ئەمەلىي كۈچى. ئالدى بىلەن ئۇ خام ئەشيا ئۈستۈنلۈكىگە ئىگە بولۇشى كېرەك، ئۇنىڭدىن باشقا، دۆلەت ئىچىدىكى بازارنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ئىشلەپچىقىرىش كۈچىمۇ بىر كۆرسەتكۈچ. دۇنيا سودىسى ۋە دۇنيا پۇل مۇئامىلە بازىرىدا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرۇشمۇ كەم بولسا بولمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇ يەنە ئىسلاھات ھاياتىي كۈچىگە ۋە كاپىتال توپلاش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشى كېرەك.
نوپۇس ئامىلى
دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەربىيە ئالغان نۇرغۇن پۇقرالىرى، يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ئۇل ئەسلىھەلىرى، يۈكسەك مەدەنىيەت ۋە ئىقتىسادىي ئىقتىدارى ئەتراپتىكى رايونلارنىڭ بىۋاسىتە كونتروللۇقىدا بولۇشى كېرەك.
ھەربىي ئامىل
ئادەتتىن تاشقىرى ھەربىي ئىقتىدارى، نىسبەتەن كەم-كۈتىسىز، توسۇش ئىقتىدارى بار ياكى غايەت زور بۇزغۇنچىلىق پەيدا قىلىش ئىقتىدارى بار، ھەمدە پۈتۈن يەر شارىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان بىرلىككە كەلگەن ھەربىي كۈچكە ئىگە.
سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيە ئامىلى
كۈچلۈك سىياسىي تۈزۈمگە ئىگە بولغاندا، زور مىقداردىكى بايلىقنى ئىشقا سېلىپ يەر شارى سىياسىي نىشانىنى ئىشقا ئاشۇرغىلى ياكى قۇدرەتلىك ئىدېئولوگىيەگە تەسىر كۆرسەتكىلى بولىدۇ.
بۈگۈنكى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت
ئامېرىكا
ئامېرىكا بۈگۈنكى كۈندە ئېتىراپ قىلىنغان دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت بولۇش شەرتىگە ئىگە بىردىنبىر دۆلەت. شۇڭا، ئامېرىكا دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت (hyperpow) دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
جۇغراپىيىلىك ئامىل
ئامېرىكا دۇنيادىكى زېمىن كۆلىمى بويىچە تۆتىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان دۆلەت بولۇپ، رۇسىيە، كانادا ۋە جۇڭگودىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئامېرىكا زېمىنى (ئالياسكا ۋە ھاۋايدىن ئىبارەت ئىككى ئۇچىدىغان ۋىلايەت، ئوبلاستنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) سوغۇق، ئىللىق، ئىسسىق بەلباغدىن ھالقىپ ئۆتىدۇ، كىلىمات بايلىقى مول، ئۇنىڭ ئۈستىگە مۇتلەق كۆپ قىسمى ئىنسانلارنىڭ ياشىشىغا ماس كېلىدىغان مۆتىدىل بەلباغقا جايلاشقان بولۇپ، دۇنيادىكى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى ئەڭ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بىرى. ئالياسكا ئىشتاتى ئامېرىكىغا غايەت زور جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىپ، ئامېرىكىنى شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرىكىدىكى دۆلەتلىك ئورۇنغا ئىگە قىلغان، شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرىكى ئىچىدىكى مول نېفىت ۋە مىنېرال بايلىق، شۇنداقلا دېڭىز تىرانسپورت ئەركىنلىكىدىن بەھرىمەن قىلغان.
ئامېرىكىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي مۇھىتى ھازىرقى چوڭ دۆلەتلەر ئىچىدە ئەڭ پايدىلىق: ئامېرىكىنىڭ زېمىنى ئاتلانتىك ئوكيان ۋە تىنچ ئوكيانغا تۇتىشىدىغان ئىككى دېڭىز قىرغىقى لىنىيەسىگە ئىگە، دېڭىز-ئوكيانمۇ ياۋروپا-ئاسىيادىكى كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ تاجاۋۇزىنى توسىدۇ، ئەكسىچە ئۆزىنىڭ دېڭىز-ئوكيان ئارقىلىق ھەربىي كۈچىنى چەت ئەلدىكى باشقا رايونلارغا چۈشۈرۈپ قويۇشىغا قولايلىق يارىتىپ بېرىدۇ، باشقا دۆلەتلەر بىرلا ۋاقىتتا ئامېرىكا زېمىنىدىن ئىككى ئوكيانغا تۇتىشىدىغان دېڭىز يولىنى توسۇيالمايدۇ ياكى كونترول قىلالمايدۇ؛ ئۇنىۋېرسال دۆلەت كۈچى بىلەن چېگرالىنىدىغان ئىككى قوشنا دۆلەت ـــ كانادا، مېكسىكا ۋە باشقا غەربىي يېرىم شاردىكى دۆلەتلەرنى سېلىشتۇرغاندا مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە، دۆلەتنىڭ ئەتراپىدىكى مۇھىتى جۇڭگو، رۇسىيە قاتارلىق ئەنئەنىۋى چوڭ قۇرۇقلۇق ھوقۇقىغا ئىگە. ئالياسكا شتاتىدىكى دىلى ئامېرىكىغا ياۋروپا-ئاسىياغا يېقىن ھەربىي ئەسلىھەلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلدى.
نوپۇس ئامىلى
ئامېرىكا دۇنيادىكى نوپۇسى ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان دۆلەت، شۇنداقلا دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ تەرەققىي تاپقان دۆلەت بولۇپ، 300 مىليوندىن ئارتۇق نوپۇسى بار. ئۇنىڭ ئۈستىگە نوپۇس قۇرۇلمىسى ئەڭ مۇۋاپىق بولغان تەرەققىي تاپقان دۆلەت، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئامېرىكىنىڭ نوپۇس زىچلىقى يەنىلا بىر قەدەر تۆۋەن بولۇپ، بۇنىڭلىق بىلەن بېسىم پەيدا بولمايدۇ.
ب د ت نىڭ سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، ئۇ ناھايىتى يۇقىرى ئىنسانلار تەرەققىيات كۆرسەتكۈچىگە ئىگە.
سىياسىي ئامىل
ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ %22 خىراجىتىنى تۆلەيدۇ، شۇنداقلا خەۋپسىزلىك كېڭىشىگە دائىمىي ئەزا دۆلەت بولۇپ، تەكلىپنى رەت قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئۇ دۇنيا ئىشلىرىدا باشقا دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن ھەمدە جۇغراپىيەلىك ۋە سىياسىي ئامىللار تۈپەيلىدىن باشقا دۆلەتلەر بىلەن ئىتتىپاق شەكىللەندۈرگەن، مەسىلەن، ئەنگلىيە، ئىسرائىلىيە، ياپونىيە، كورېيە، ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر.
ﻣﺎﻟﯩﻴﻪ-ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎد ﺋﺎﻣﯩﻠﻰ
-
ئامېرىكا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە، ئۇنىڭ ئىقتىسادى ئۇزاق مۇددەت ئوتتۇرا دەرىجىلىكتىن يۇقىرى دەرىجىلىككىچە ئېشىش نىسبىتىنى ساقلاپ كەلدى؛
-
ئەلا سۈپەتلىك، تەرەققىياتى ياخشى ئۇل قۇرۇلۇشىغا ئىگە بولۇش؛
-
نۇرغۇن دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەر ۋە پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىنى دۆلەت ئىچىدە باش شتاب تەسىس قىلىشقا جەلپ قىلىش؛
-
نۇرغۇن ساھەلەردە ئالدىنقى ئورۇننى ئىگىلەيدۇ، مەسىلەن، يېڭى ماتېرىيال، ئېلېكتىرون ۋە تېلېگراف، ئۇچۇر پەن-تېخنىكىسى، ئاۋىياتسىيە ۋە ئاۋىياتسىيە سۇپىسى، ئېنېرگىيە، نانو پەن-تېخنىكىسى، بىيو پەن-تېخنىكا، تېبابەتچىلىك، ھېسابلاش بىئولوگىيەسى، خىمىيە قۇرۇلۇشى ۋە يۇمشاق دېتال؛
-
يەر شارى بويىچە ئەڭ چوڭ كاپىتال بازىرىغا ئىگە؛
-
تەرەققىي قىلغان يېزا ئىگىلىكى ۋە ئىستېمال بازىرى بار، نېفىت ئىمپورت قىلىشقا تايىنىشمۇ زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن؛
-
خەلقئارا پۇل فوندى ۋە دۇنيا بانكىسى قاتارلىق خەلقئارا پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىغا غايەت زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكا دوللىرى دۇنيادىكى ئەڭ تەسىر كۈچكە ئىگە زاپاس پۇل ۋە تېگىشكىلى بولىدىغان پۇل.
ھەربىي ئامىل
1945-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى / رۇسىيەنىڭ يادرو قورال زاپىسى
ئامېرىكىنىڭ ھەربىي خىراجىتى دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ، ئۇ 2-دىن 15-گىچە بولغان دۆلەت ھەربىي خىراجىتىنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسى. ئامېرىكا دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار ھەربىي پەن-تېخنىكا ۋە ھەربىي ھازىرلىقلارنىڭ بىرىگە ئىگە ھەمدە دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە دائىمىي تۇرۇشلۇق ئارمىيە تەسىس قىلغان بولۇپ، ھەر ۋاقىت ھەرقانداق جايغا بېرىپ ۋەزىپە ئىجرا قىلالايدۇ.
ئالەم بوشلۇقى پەن-تېخنىكىسى
ئامېرىكا ئالەم بوشلۇقى پەن-تېخنىكىسىنى تەتقىق قىلىۋاتىدۇ ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ، ئالەم بوشلۇقى ئايروپىلانىنى داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ ھەمدە ئورايننىڭ ئاي شارى ۋە مارس ئۈستىدە ئىزدىنىشىنى پىلانلاۋاتىدۇ. ئامېرىكا خەلقئارا ئالەم بوشلۇقى پونكىتى قۇرغان ئاساسلىق دۆلەتلەرنىڭ بىرى. 2004- يىلى 1-ئايدىن باشلاپ، ئامېرىكىدىكى ئىككى مارسنى تەكشۈرۈش ساياھەتچىسى مارسنىڭ سىرتقى يۈزى ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە.
مەدەنىيەت ئامىلى
ئامېرىكا مەدەنىيىتى دۇنياغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ، بولۇپمۇ ئىنگلىز تىلى دۆلەتلىرىدە. مانا بۇ ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق دۆلەت كۈچى.
باشقا يوشۇرۇن دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر
رۇسىيە
: سوۋېت ئىتتىپاقىغا قانۇنلۇق ۋارىسلىق قىلغان دۆلەت رۇسىيە بەزى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ساقلاپ قالغان، مەسىلەن، ئۇ يەنىلا زور مىقداردىكى يادرو قوراللىرىغا ئىگە، شۇنداقلا دۇنيادىكى زېمىنى ئەڭ كەڭ دۆلەت بولۇپ، مول بايلىققا ئىگە ھەمدە ھەربىي ئىشلار ۋە ئالەم بوشلۇقى پەن-تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئاساسى ۋە ئىقتىدارىغا ئىگە، ئىقتىسادنىڭ جانلىنىشىغا ئەگىشىپ، ھەربىي كۈچمۇ قايتىدىن جانلانغان.
جۇڭگو
: يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تېز قەد كۆتۈرگەن جۇڭگو غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك بايلىققا ئىگە بولدى ھەمدە پەن-تېخنىكا تەتقىقاتىغا بولغان سېلىنمىنى ئاشۇردى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىقتىسادىي كۈچىمۇ يۇقىرى سۈرئەتتە ئاشتى، 2010-يىلى دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ۋە دۇنيادىكى بىرىنچى چوڭ سودا دۆلىتى بولۇپ، ئۇنىڭ دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرگە بولغان تەسىر كۈچىنى تەدرىجىي ئاشۇردى، ئۇنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى دۇنيا بويىچە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ، ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنىڭ تۈرتكىسىدە، ھەربىي ئەمەلىي كۈچىمۇ تېز سۈرئەتتە ئاشتى.
بەزى تەھلىلچىلەر زومىگەرلىك ھوقۇقىنى مۇقىملاشتۇرۇش نەزەرىيەسى ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋىتىنىڭ ئۆزگىرىشىنى چۈشەندۈرۈپ بەردى، دەپ قارايدۇ. زومىگەرلىك كۈچى ئۆز كۈچىنى ھەددىدىن زىيادە كېڭەيتىشكە مايىل، يېڭى رىقابەتچىلىرى كۈنسايىن كۈچىيىپ، ئەڭ ئاخىرىدا ئاجىزلىشىۋاتقان زومىگەرلىك كۈچىنىڭ ئورنىنى باسىدۇ ياكى كونترول قىلىدۇ. بەزىلەر بۇ ئىش ھازىر يۈز بېرىۋاتىدۇ، چۈنكى نۇرغۇن ھەربىي خىراجەت چىقىمى ئۇزۇن مۇددەت ئامېرىكىنى زاۋاللىققا يۈزلەندۈرىدۇ، دەپ قارايدۇ. باشقا كۈچلۈك دۆلەتلەر مۇشۇ سەۋەبتىن نەپكە ئېرىشىپ، ئەڭ ئاخىرىدا ئامېرىكىنىڭ رەھبەرلىك ئورنىنى ئېلىشى مۇمكىن.